Пирĕн паянхи хăна – Чăваш Республикинчи тата Атăл çи федераци округĕнчи штатра тăман тĕп диетолог, республикăри клиника больницин врач-диетологĕ Алина СТЕПАНОВА. Унăн калаçу никĕсĕнче – сывă та рационлă апатлану системи. Ку ыйтусем паян пирĕн вулавçăсене те канăç памаççĕ тесе шутлатпăр. Паллашăр – никамшăн та ытлашши пулмĕ.

– Сывă та рационлă апатлану пирĕншĕн кулленхи пурнăç йĕрки çеç мар, кĕлеткери тата психологири нумай çуллăх тĕкĕ паракан ырă фактор та шутланать. Паянхи пурнăçра çынсем самăрланни, инсулинпа, 2-мĕш типлă сахăр диабечĕпе час-часах аптăрани пуринчен те апатлану йĕркине çирĕп пăхăнма ыйтать. Наука тĕпчевĕсемпе практика опычĕ сывă пурнăç йĕркине пăхăнса пурăнни япала улшăнăвĕпе çыхăннă нумай чиртен пăрăнса иртме май пуррине çирĕплетеççĕ. Тĕслĕхрен, апатлану йĕркине пăхăнса пурăнакан, пылак шыв ĕçессине чакарнă çемьесенче ачасем мăнтăрланасси ытти çĕртинчен самай пĕчĕкрех. Сывă апатлану продукци пахалăхĕпе, унăн виçипе тата çын çиес йĕркене пăхăннипе йĕркеленсе пырать. Хăш-пĕр чухне апатланассин ансат мелĕсем те çын хăйне туясси çине ырă витĕм кÿреççĕ. Пылак çимĕçе çăкăрпа улăштарни тата рационта çăмартапа тăпăрчă пулни, ирхи апата вăхăтра çини юнри сахăр шайне тивĕçлĕ виçере тытма, кунĕпех выçлăх туйăмне чакарма май парать. Апатлану режимĕ те организм аталанăвĕ çине ырă витĕм кÿрет: нумай çын асăрханă тăрăх каçхи апатлану графикне çирĕп пăхăнса пурăнсан, ытлашши çининчен тата нумайрах килограмм хушасран çăмăллăнах пăрăнса иртме пулать. Апатланури тридициллĕ система нумай чухне чарусемпе çыхăннă пулсан – фастфуд, снек, тирпейленĕ аш-какай тата пылак напитоксем – чарусене нумайлатни час-часах хирĕç тăру çуратать. Кунта чи тухăçлă çул – усăллă апат-çимĕçпе ытларах усă курасси. Тĕслĕхрен, çын кунсерен хăйĕн апатлану рационне пахча çимĕç порцине кĕртет пулсан – чĕрĕ купăста, кишĕр, хăяр салачĕсем – е апатлану тапхăрĕ хушшинче пĕр панулми çисен те, вăл снексемпе кондитер изделийĕсене иккĕмĕш вырăна кăларса пырать. Пулă çинин усси те питĕ пысăк: менюра эрнере икĕ хутчен пĕçернĕ лосось е пăшăхланă скумбри пулсан, вĕсем юн тытăмне лайăхлатма пулăшаççĕ – ăна клиника тĕпчевĕсем те çирĕплетеççĕ. Сывлăха лайăхлатас ĕçре аппатланăва тăтăшах мăйăр кĕртни те пысăк пĕлтерĕшлĕ. Кунне пĕр ывăç миндаль е грецки мăйăр çини «япăх» холестерин шайне чакарма пулăшать.

Кунта Вăтаçĕр тинĕс тăрăхĕнче пурăнакансен апатлану йĕркине илсе кăтартма пулать: вĕсем апатланура пахча çимĕçпе, улма-çырлапа, мăйăрпа тата пулăпа анлă усă кураççĕ. Ирттернĕ тĕпчевсем вĕсем хушшинче чĕрепе сосуд чирĕсемпе аптăракансем палăрмаллах сахаллине çирĕплетеççĕ. Раççейре пурăнакансем тăвар нумай çини уйрăм тимлĕх ыйтать. Хĕллехи вăхăтра çынсем апатланура тăварланă продуктсемпе – купăста, хăяр, помидор, аш-какай – нумай усă курнă май, куллен тăвар çини нормăпа пăхнинчен 3 хута яхăн иртсе 12 – 13 грампа танлашма пултарать. Тĕслĕхрен, магазинта сутакан 100 грамм тăварланă хăярта 2 грамм, кăлпасси порцийĕнче 1,5 – 2 грамм тăвар пулать. Кунпа пĕрле çăкăрти, апатри тăвара шутласан, çын талăкра сĕнекен 5 грамм тăвар виçине çăмăллăнах ирттерет. Ку вăл тĕрлĕ чир-чĕре аталанма çăмăл çул уçать. Сывă пурнăç йĕркипе пурăнас тесен усăллă апат-çимĕç суйлама тата ăна алă айĕнчи продуктсемпе хатĕрлеме вĕренни ытлашши пулмасть. Сывă апат-çимĕç – пахча çимĕçрен хатĕрленĕ рагу, кăмакара пĕçернĕ пулă, симĕс ÿсен-тăрантан хатĕрленĕ салатсем – хатĕрлеме вĕрентекен мастер-классене çÿрекенсем çăмăллăнах килти апат-çимĕç çине куçаççĕ, çурма фабрикатсене манăçа кăлараççĕ. Сывă апатлану йĕркине пурнăçа кĕртнĕ шкулсенче ачасем улма-çырлана тата вĕсенчен хатĕрленĕ йогуртсене газ напитокĕсемпе снексенчен ытларах кăмăллани курăнать. Ку вăл сывă пурнăç йĕркин, пирĕн çирĕп сывлăхăн никĕсĕ пулса тăнине манмалли çук. Шкулта вĕренекенсен рационĕнче сывă апатлану системине йĕркелесси – специалистсен сĕнĕвĕ çеç мар, пирĕн обществăн малашлăх инвестицийĕ те. Апатланура тăвар çиессине чакарни, чĕрĕ пахча çимĕçпе усă курассине ÿстерни, кулленхи рациона пулă тата мăйăр кĕртни, усăллă апат-çимĕç хатĕрлессине алла илни хроникăлла чирсен хăрушлăхне чакарать, çынсен пурнăçĕн тăршшĕпе унăн пахалăхне ÿстерет, обществăн пĕтĕмĕшле сывлăхĕ çине ырă витĕм кÿрет. Перекетлĕ апатлану вăл – пĕчĕк утăмсен çыххи: менюри усăллă продукт, ырă йăла-йĕрке, çынсем çирĕп сывлăх тĕлĕшпе тунă ăнлануллă йышăну.